Wrzosy

Starość jest wtedy, gdy we wrześniowe powszednie przedpołudnia, razem z innymi starcami, sadzisz wrzosy na grobach swoich przodków.

SONY DSCSONY DSC

Reklamy

Psy pilnujące cmentarza

SONY DSC

Od kiedy pamiętam, na krynieński kirkut wchodziłem od wschodu. Przy cmentarzu prawosławnym trzeba było skręcić w lewo i podjechać trochę pod górę. Za osamotnionym gospodarstwem idzie już pod górę mur cmentarza żydowskiego, wzdłuż którego należało iść. Dzisiaj tego wejścia pilnowały trzy agresywne psy. Zrezygnowaliśmy.

Potem przedzieraliśmy się na przełaj, przez chaszcze pełne pokrzyw, ostów, dzikich malin i krzewów najeżonych kolcami. W pewnym momencie doszliśmy do wniosku, że to nie ma sensu. Zrezygnowaliśmy.

SONY DSC

W końcu odkryliśmy ‚oficjalne’ wejście na żydowski cmentarz w Krynkach. Informowała o nim wyblakła tablica, na której nic nie można było odczytać, ale było wiadomo, że coś tam jest. Szło się tam już łatwiej, szeroką ścieżką pod górę. W dole było widać dachy krynieńskich domów i kościołów. Tam, gdzie w murze była pierwsza dziura, ktoś na ścieżce palił kilka dni temu ognisko, a przy macewie po drugiej stronie zapalił wielki, tandetny, srebrny znicz.

SONY DSC

Potem ścieżka skręcała już w głąb cmentarza i znowu trzeba było błądzić ślepymi uliczkami ścieżek w wysokiej trawie, pozagradzanych gałęziami pokrzywy sięgającymi ramion. Prawdziwe chaszcze, wśród których co rusz natykałem się na leżący lub pochylony kamień. Bez inskrypcji, bez niczego, tylko kształtem przypominający nagrobek.

SONY DSC

W końcu dotarliśmy do tej części, która kilka lat temu została poprawiona, w której postawiono macewy, w której jeszcze dwa lata temu ktoś skosił trawę, w której na wyczyszczonych i postawionych macewach ludzie kładli kamienie. Ale tam było tak samo, jak wszędzie.

SONY DSC

Niedostępny, pusty cmentarz, a właściwie wzgórze porośnięte chwastami, górujące nad żywym miastem. A może cmentarze powinny być właśnie takie – nieprzystępne, pilnowane przez wściekłe psy, obce. Opisane w obcym języku, którego nikt już nie potrafi przeczytać? Kim był, co zrobił, kiedy umarł? Czy to ważne?

Ogrody i cmentarze

SONY DSC

Cmentarze są fajne, bo zazwyczaj nie ma tam nikogo. Poza trzema, czterema dniami w roku na cmentarzach są tylko zgarbione wdowy dźwigające wielkie konewki z wodą na groby swoich mężów. Bo mężowie zawsze umierają przed swoimi małżonkami.

Są też cmentarze, na które nikt nie przychodzi. Tam rosną rośliny. Ludzie mówią, że tam, gdzie są zakopane zwłoki, wszystko lepiej rośnie: i żyto, i pszenica, i bób. Jabłonie i grusze mają więcej owoców, a owoce te są na cmentarzach słodsze i bez robaków. Cudowny łańcuch zwierzęcych i roślinnych istnień i śmierci, w którym człowiek jest tylko jednym z nieskończonej ilości ogniw. Cząstka każdego z nas jest w trawie, w soczystej gruszce, w robaku, który dostaje się do naszych ciał przez butwiejące szpary sosnowych trumien, w ptaku, który upolowawszy robaka sam daje się zabić silniejszym od siebie.

Byłem dzisiaj na cmentarzu, na który nikt nie przychodzi. Leżą na nim Niemcy, przybyli do Białegostoku z Saksonii. Nie byli to bogaci fabrykanci z „Ziemi Obiecanej”, ale zwykli, poczciwi tkacze, zamieszkujący ocalałe po części do dzisiaj drewniane domy w północnej dzielnicy miasta.

Kilkaset metrów od tego miejsca jest centrum handlowe: Auchan, Leroy Merlin, McDonalds, CPN, Makro, Selgros i nie wiem, co tam jeszcze. A na cmentarzu – cisza. Słychać tylko pracę koparki przerzucającej nieopodal gruz z miejsca na miejsce. Trawa do kolan i wysokie na pół metra mlecze.

Na cmentarzu niemieckim w Białymstoku jest tylko kilka nagrobków. Na trzech można wyczytać nazwiska zmarłych. Największemu, z figurą Jezusa, ktoś urwał głowę. Pozostałe to betonowe ramy porośnięte wewnątrz trawą i wiosennymi kwiatami. Na środku cmentarza rośnie wielki krzew dzikiego bzu, największy bez, jaki widziałem w życiu.

Poruszałem się po tej łące na kolanach. Robiłem zdjęcia nagrobkom i roślinom. Próbowałem poczuć ten przepływ cieczy, białka, całego wielomiliardowego świata bakterii między glebą, ciemnością pełną robaków, kretów, nornic, gąsienic, żuków, pozasypywanymi kilkadziesiąt centymetrów pod powierzchnią zwłokami ludzkimi, a feerią zieloności, ciepła, zapachów bzu, mleczy, konwalii i słońca tutaj, gdzie klęczałem z aparatem na trawie w skwarze końca maja.

Granica między życiem a śmiercią jest bardzo niejasna, ale jasne jest, że w pewnym momencie nasze ciała przestaną działać. Nie będziemy mogli pojechać na zakupy, przestaniemy biegać i oglądać ulubione seriale. Nasze serce przestaną pompować krew, a nasze mózgi obumrą z braku tlenu. Nasze ciała zaczną sinieć, a potem staną się czarne. Stopniowo wyparuje z nich woda, a to, co pozostanie, zjedzą zwierzęta, których całym sensem istnienia i przetrwania jest zjadanie naszych zwłok. Potem pozostaną kości, które również się rozsypią.

Czy to będzie koniec? Tak. Nie ma żadnego życia po życiu, nie ma siedmiu wcieleń, nie ma żadnego miejsca, w którym się znajdziemy po śmierci. Porzućmy wszelkie nadzieje, że skurwysyństwa i podłości, które wyrządzamy innym będą w jakikolwiek sposób „wybaczone” czy skasowane. Nie zostanie po nas żadne ciało, ani żadna dusza. Co zostanie? Pamięć osób, na których nam zależy. Mamy tylko kilkadziesiąt wiosen, aby sprawić, że po naszej śmierci ktoś będzie nas dobrze wspominał. Do biegu, gotowi, start!

Chausseestraße 126

Założony pod koniec XVIII wieku Der Friedhof der Dorotheenstädtischen (cmentarz św. Doroty) w samym centrum Berlina należy do największych atrakcji tego miasta. Każdy berlińczyk albo zwykły turysta może tam poczuć fizyczną bliskość ze szczątkami największych postaci niemieckiej cywilizacji. Bo nawet dla kogoś, kto – tak jak ja – użądlenie Heglowskie – spowodować by mogło wyłącznie wysypkę albo rumień, te kilka minut przy grobie wielkiego dialektyka powoduje emocje szczególnego rodzaju. Stoję przy grobie człowieka, którego myśl wywarła bodaj najbardziej zgubne skutki dla ludzi XX wieku. Hegel zmarł podczas epidemii cholery w 1831 roku.

Symboliczną kontrą dla spotkania z Heglem przy Chausseestraße numer 126, jest wizyta przy skromnym, bo ograniczonym do niewielkiego kamienia, nagrobku Bertolda Brechta. Ich groby dzieli kilkadziesiąt metrów. To paradoks, że konserwatywna filozofia Hegla stała się natchnieniem tysięcy rewolucjonistów pragnących spalić świat. Bertold Brecht chciał być buntownikiem, zaczytywał się Marksem i nienawidził mieszczaństwa, a to, co po nim zostało, to kilka dramatów, których nikt teraz nie czyta, poza niektórymi wstrętnymi mieszczanami. Robotnicy, dla których pisał swoje dramaty, mieli go w dupie.  Bertold Brecht zmarł  na atak serca mniej więcej w czasie, kiedy rodzili się moi rodzice. Przed śmiercią poprosił, aby po zgonie w jego sercu umieścić sztylet, a ciało zamknąć w stalowej trumnie, aby nie dostały się do niego robaki.

SONY DSC

 

Allium i Dianthus

dscf09831W takiej porze, jak ta i w takim miejscu naprawdę ryzykowne jest zbyt długie przesiadywanie nocą przy książce, filmie czy komputerze. Dzień jest naprawdę bardzo krótki, a jeśli się budzisz po dwunastej, zostają ci tylko trzy godziny słońca. Na taką porę roku zaleca się dużo spacerów, mało ciężkiego jedzenia i picia i minimum stresów. Goździki pod język i dużo czosnku w każdej postaci. Ten pierwszy znakomicie odświeża oddech, a drugi najlepiej smakuje spożywany na dwa sposoby: albo na kanapce z chlebem i masłem, koniecznie posypanej solą, albo – a to już prawdziwa uczta – w liczbie trzech ząbków wciśniętych do greckiego, ciężkiego i gęstego jogurtu, rozrzedzonego dobrą oliwą z oliwek. W nocy przetrawiony czosnek ucieka wszystkimi porami w skórze, ale to pora dobra na przetaczanie czosnku przez pory. Podobne, antyseptyczne działanie mają żute bez pośpiechu suszone pączki goździkowca korzennego. Czosnek i goździk to bardzo jesienne smaki i zapachy.

dscf09981Jak pisze Poeta, „potwierdziły się plotki o nadejściu jesieni„, dlatego warto te trzy godziny promieni słonecznych dziennie kierować na ładne i ciekawe miejsca. Spacer nad rzekę jest świetnym pomysłem, jeśli niepokoi Was odchodzące w przeszłość lato. Wtedy najlepiej założyć na uszy słuchawki i zapętlić najważniejszą jesienną piosenkę, jaka powstała:

dscf0953A jeśli niepokoi Was trochę bardziej odległa przeszłość i jako starsi bracia w wierze macie się nieźle na białostockich uczelniach wyższych, prasie, telewizji i muzeach, konieczne odwieźcie jeszcze tej jesieni żydowski cmentarz na ulicy Wschodniej w Białymstoku. Cmentarze żydowskie na Podlasiu mają to do siebie, że nie są złowrogie i niepokojące. Tak jak nie sposób nie chodzić obojętnie po żydowskich kwartałach Tykocina czy Krynek, tak cmentarze w tych miastach, tak jak cmentarz w Białymstoku, pozostawiają gościa całkowicie obojętnym. Dlaczego? Być może dlatego, że ci na cmentarzach umarli w spokoju i spełnieniu, natomiast ostatni żydowscy mieszkańcy miasta nie mają swoich mogił przykrytych kamieniem. Dlatego może wydaje się, że krążą nad miastem i dlatego na cmentarzu jest dużo spokojniej niż w krynieckim Zaułku Szkolnym czy na tykocińskiej Koziej.